کاکتوس (cactus) گیاهی است نیمه بیابانی اغلب خاردار از راسته میخک سانان (Caryophyllales) و خانواده Cactaceae که دارای ۱۲۷ گونه اصلی و حدود ۱۷۵۰ زیر گونه کشف شده تا امروز میباشد. کلمه کاکتوس که برگرفته از زبان یونانی است برای اولین بار توسط تئوفراستوس (Theophrastus) برای گیاهان خاردار استفاده میشد، تئوفراستوس که بسیاری آن را پدر گیاهشناسی میدانند از شاگردان ارسطو بود. کاکتوسها دارای طیف گستردهای از انواع شکل، اندازه و رنگ هستند که زیستگاه اصلی آنها مناطق خشک و بی آب است. بعضی از گونههای کاکتوس در خشکترین مناطق دنیا مانند بیابان های آتاکاما Atacama Desert (در جنوب قاره آمریکا نواحی ساحلی اقیانوس آرام) زندگی میکنند.

کاکتوسها کاربردهای فراوانی دارند از جمله کاربردهای کاکتوس میتوان به نگهداری به عنوان گیاه زینتی، علوفه برای دام، تولید دارو، تولید میوه، تولید چرم، تولید رنگ طبیعی خوراکی قرمز بنام کارمین که از نوعی حشره که بر روی کاکتوس اپونتیا زندگی میکند به دست میآید و صدها کاربرد دیگر.

بسیاری از ساکولنت ها و افوربیاها به دلیل داشتن تیغ و شباهت به کاکتوس به اشتباه به عنوان کاکتوس شناخته می شوند.

ظاهر فعلی کاکتوسها نتیجه یک روند سازگاری طولانی و دشوار با محیطی خشک و سخت است. اعتقاد بر این است که اجداد خانواده کاکتوس برای اولین بار در اواخر میانه زیستی و ابتدای ترشیاری(نام دورهای در مقیاس زمانی زمینشناسی است از ۶۵ میلیون سال پیش آغاز شد و تا ۲٫۶ میلیون سال پیش ادامه یافت) پدید آمدند، دورهای که گسترش فراوان گیاهان گلدار از ویژگیهای آن است.

در پاسخ به دگرگونیها در شرایط آب و هوایی و بویژه کاهش دوره به دوره میزان بارش، دستهای از گیاهان در سراسر مناطق گرمسیری جنوب قاره آمریکا آغاز به ذخیره آب در ساقههای خود کردند و این ساقهها شکلی «گوشتی» به خود گرفت. این گیاهان در ابتدا تفاوت آن چنانی با دیگر گیاهان برگدار نداشتند و گوشتی شدن بخشهایی از تنه و ساقه آنها روندی تدریجی داشت. از گونه کاکتوسهای امروزی گونه کاکتوس های Leuenbergeria و Rhodocactus، Pereskia بیشترین شباهت را به کاکتوسهای اولیه دارند، هر کدام از این گونه ها دارای چندیدن زیرگونه هستند.

شکل کاکتوس ها

کاکتوسها به سه دسته اصلی از نظر شکل تقسیم میشوند، کاکتوس های شاخه ای، کاکتوس های ستونی و کاکتوس های کروی(توپی)، ولی بعضی از اشکال دیگر نیز وجود دارد که در یک دستهبندی بنام “سایر شکلهای کاکتوس” طبقهبندی میشوند. گونه های کاکتوس پرسکیا از لحاظ ظاهری به دیگر درختان جنگل های گرمسیری شباهت بیشتری دارند.